Terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) jest często kojarzona wyłącznie z ruchami gałek ocznych. To uproszczenie. Ruchy oczu — a szerzej: stymulacja bilateralna — są tylko jednym z narzędzi, które pojawia się w konkretnym momencie dobrze zdefiniowanego procesu. Ten proces Francine Shapiro opisała jako standardowy protokół ośmiu faz, który do dziś stanowi kręgosłup metody i punkt odniesienia dla szkoleń zgodnych ze standardami EMDR Europe.
W tym artykule przechodzimy przez wszystkie fazy po kolei. Piszemy z myślą o psychoterapeutach, którzy rozważają szkolenie EMDR lub są na jego początku, ale staraliśmy się, aby tekst był zrozumiały również dla osób, które chcą po prostu wiedzieć, co może je czekać w gabinecie.
Faza 1. Historia pacjenta i plan terapii
Pierwsza faza to coś więcej niż wywiad. Terapeuta zbiera historię życia i objawów, ocenia gotowość do pracy z materiałem traumatycznym oraz identyfikuje tzw. cele przetwarzania (targets): wspomnienia z przeszłości, bieżące wyzwalacze oraz przyszłe sytuacje, w których pacjent chciałby reagować inaczej. Ten trójpodział — przeszłość, teraźniejszość, przyszłość — nazywany jest protokołem trzech odnóg i porządkuje cały plan terapii.
W tej fazie szczególnie ważna jest ocena stabilności: czy pacjent ma wystarczające zasoby, by tolerować silne emocje, czy występują zachowania dysocjacyjne, jakie jest wsparcie w otoczeniu. Od tego zależy, ile czasu poświęcimy fazie drugiej.
Faza 2. Przygotowanie
Faza przygotowania buduje fundament bezpieczeństwa. Terapeuta wyjaśnia, czym jest EMDR i czego pacjent może się spodziewać, ustala sygnał „stop”, a przede wszystkim uczy technik stabilizacji i regulacji emocji. Najczęściej stosowanym ćwiczeniem jest bezpieczne (spokojne) miejsce, ale do repertuaru należą również ćwiczenie pojemnika, techniki oddechowe i instalacja zasobów.
Czas trwania tej fazy jest bardzo zróżnicowany: od jednej sesji u osób z pojedynczą traumą i dobrą stabilizacją, po wiele miesięcy w pracy z traumą złożoną. To nie jest „strata czasu” — pominięcie lub skrócenie przygotowania jest jednym z częstszych błędów początkujących terapeutów, które omawiamy na superwizji.
Faza 3. Ocena
Dopiero teraz wybieramy konkretne wspomnienie do pracy i „rozkładamy je na części”. Pacjent wskazuje:
- obraz reprezentujący najgorszy moment wspomnienia,
- negatywne przekonanie o sobie (negative cognition, NC), np. „Jestem bezradny”,
- pożądane przekonanie pozytywne (positive cognition, PC), np. „Teraz mam kontrolę”,
- ocenę wiarygodności PC na skali VoC (Validity of Cognition, 1–7),
- emocje towarzyszące wspomnieniu,
- poziom dyskomfortu na skali SUD (Subjective Units of Disturbance, 0–10),
- lokalizację doznań w ciele.
Faza oceny aktywuje sieć pamięci i daje mierzalne punkty odniesienia. Dzięki skalom SUD i VoC zarówno terapeuta, jak i pacjent widzą postęp, a nie tylko go „czują”.
Faza 4. Desensytyzacja
To faza, którą większość osób utożsamia z EMDR. Pacjent skupia się na obrazie, przekonaniu negatywnym i doznaniach z ciała, a terapeuta prowadzi serie stymulacji bilateralnej — ruchów oczu, naprzemiennych dotknięć dłoni lub dźwięków. Po każdej serii następuje krótka pauza: „Weź oddech. Co teraz zauważasz?”. Pacjent dzieli się tym, co się pojawiło, a terapeuta — bez interpretowania — kieruje uwagę na nowy materiał i rozpoczyna kolejną serię.
Przetwarzanie ma swobodny, skojarzeniowy charakter. Pojawiają się nowe obrazy, myśli, emocje, czasem wspomnienia, które wydają się niezwiązane. Terapeuta interweniuje możliwie mało; gdy przetwarzanie się blokuje, sięga po splot poznawczy (cognitive interweave) — krótką interwencję, która pomaga uruchomić adaptacyjną informację. Faza czwarta kończy się, gdy SUD spada do 0 (lub 1, jeśli jest to ekologicznie uzasadnione).
Faza 5. Instalacja
Gdy dyskomfort związany ze wspomnieniem opadł, wzmacniamy przekonanie pozytywne. Terapeuta sprawdza, czy sformułowane w fazie oceny PC nadal pasuje, czy może pojawiło się lepsze, a następnie łączy je ze wspomnieniem i prowadzi kolejne serie stymulacji, aż VoC osiągnie 7 — pełne przekonanie. Instalacja jest krótsza niż desensytyzacja, ale nie mniej istotna: to ona „zapisuje” nową perspektywę.
Faza 6. Skanowanie ciała
Pacjent przywołuje wspomnienie wraz z przekonaniem pozytywnym i uważnie przechodzi uwagą przez całe ciało, od głowy do stóp. Jeśli pojawia się napięcie lub dyskomfort, przetwarzamy je kolejnymi seriami. Pozytywne doznania można wzmocnić. Skanowanie ciała wynika z założenia, że nieprzetworzony materiał ujawnia się somatycznie — i że zakończenie pracy dopiero wtedy, gdy ciało jest „czyste”, zmniejsza ryzyko powrotu objawów.
Faza 7. Zamknięcie
Każda sesja — niezależnie od tego, czy przetwarzanie zostało ukończone — kończy się zamknięciem. Terapeuta dba o to, aby pacjent wyszedł z gabinetu w stanie równowagi: w razie potrzeby wraca do ćwiczeń stabilizujących z fazy drugiej, omawia, czego pacjent może się spodziewać między sesjami (sny, nowe wspomnienia, zmiany nastroju) i prosi o prowadzenie krótkich notatek. Jeśli sesja była niekompletna, stosujemy procedurę zamknięcia niekompletnej sesji.
Faza 8. Ponowna ocena
Na początku kolejnej sesji sprawdzamy, co się wydarzyło. Czy przetworzone wspomnienie pozostaje neutralne (SUD, VoC)? Czy pojawiły się nowe cele? Jak pacjent funkcjonował w codziennym życiu? Ponowna ocena pozwala zweryfikować trwałość efektów i zdecydować, czy wracamy do tego samego celu, przechodzimy do następnego wspomnienia, czy do odnogi teraźniejszości lub przyszłości.
Dlaczego kolejność ma znaczenie
Osiem faz tworzy spójną całość, w której każdy element przygotowuje grunt pod następny. Przygotowanie zapewnia bezpieczeństwo potrzebne w desensytyzacji, ocena daje mierniki, instalacja i skanowanie ciała domykają pracę, a ponowna ocena zamyka pętlę informacji zwrotnej. Fazy od trzeciej do ósmej powtarzają się dla kolejnych celów — stąd mówimy o protokole, a nie o jednorazowej procedurze.
Badania, na podstawie których WHO oraz wytyczne kliniczne wielu krajów rekomendują EMDR w leczeniu PTSD, dotyczą właśnie tego standardowego protokołu. Modyfikacje — protokoły dla dzieci, protokoły grupowe, interwencje w ostrej fazie po zdarzeniu, takie jak R-TEP i G-TEP — zachowują jego logikę, zmieniając proporcje i formę poszczególnych elementów.
Jak nauczyć się protokołu
Osiem faz poznaje się na szkoleniu podstawowym (Poziom 1), gdzie każdą z nich ćwiczy się praktycznie w roli terapeuty i pacjenta. Pogłębienie — praca z traumą złożoną, blokadami w przetwarzaniu, dysocjacją — to materiał Poziomu 2, a utrwalenie umiejętności następuje w trakcie superwizji. Jeśli chcesz zobaczyć, jak wygląda ta ścieżka w praktyce, zajrzyj do działu Szkolenia albo przeczytaj wpis o ścieżce szkoleniowej EMDR w Polsce.
